Jak przygotować się do badania „Trójglicerydy”: zasady oddawania

Trójglicerydy to podstawowa forma, w jakiej organizm magazynuje i transportuje tłuszcz. W odróżnieniu od cholesterolu ich poziom we krwi może zmienić się kilkukrotnie w ciągu zaledwie kilku godzin po jedzeniu. Właśnie dlatego badanie trójglicerydów najbardziej cierpi z powodu nieprawidłowego przygotowania. Redakcja opowiada, jak oddać je tak, aby wynik odzwierciedlał rzeczywisty metabolizm, a nie wczorajszą kolację.

Dlaczego trójglicerydy są tak zmienne

Trójglicerydy trafiają do krwi z dwóch źródeł. Pierwsze to tłuszcz pokarmowy: po wchłonięciu w jelicie pakowany jest w chylomikrony i przez limfę przedostaje się do krwiobiegu. Drugie to wątroba, która syntetyzuje trójglicerydy z nadmiaru węglowodanów i kwasów tłuszczowych oraz uwalnia je w składzie lipoprotein o bardzo małej gęstości (VLDL).

Po posiłku z tłuszczem stężenie trójglicerydów stopniowo rośnie, osiąga szczyt zwykle po 3–4 godzinach i wraca do poziomu wyjściowego po 6–8 godzinach i dłużej, zależnie od składu posiłku i indywidualnego metabolizmu. U osób z insulinoopornością, otyłością lub dziedzicznymi zaburzeniami „ogon” po jedzeniu jest znacznie dłuższy.

Z powodu takiej dynamiki trójglicerydy to kluczowy wskaźnik, dla którego format „na czczo czy po jedzeniu” naprawdę ma znaczenie. Konsensus Europejskiego Towarzystwa Miażdżycowego z 2016 roku pozwala oddawać lipidogram nie na czczo do ogólnej oceny ryzyka, ale osobno zaznacza, że po zwykłym posiłku trójglicerydy są średnio wyższe o około 0,3 mmol/l, a po tłustym — znacznie bardziej.

Wniosek jest prosty: jeśli trójglicerydy są głównym celem badania (podejrzenie hipertriglicerydemii, kontrola leczenia, ocena zespołu metabolicznego), przygotowanie powinno być bardziej rygorystyczne niż przy rutynowym przesiewie cholesterolu.

Głodzenie: ile i jak prawidłowo

Standardowy odstęp do badania na czczo to 10–12 godzin bez jedzenia. Krótszy odstęp grozi uchwyceniem „ogona” kolacji, zwłaszcza jeśli była późna i tłusta. Z kolei zbyt długie głodzenie (ponad 14–16 godzin) też jest niepożądane: organizm nasila lipolizę i wskaźniki nie odzwierciedlają już zwykłego stanu.

Podczas głodzenia wolno pić czystą niegazowaną wodę. Herbatę, kawę z mlekiem, soki, smoothie, gumę do żucia z cukrem, napoje sportowe i BCAA ze słodzikami lepiej odłożyć do poboru krwi. Czarna kawa bez cukru formalnie nie zawiera tłuszczu, ale może wpływać na hormony stresu, dlatego dla porównywalności wyników radzimy obejść się bez niej.

Ważne, że znaczenie ma nie tylko ostatnia kolacja, lecz także żywienie z poprzednich 2–3 dni. Jeśli przed badaniem gwałtownie „przeszliście na dietę” albo, przeciwnie, urządziliście ucztę, otrzymacie wynik nietypowy dla waszego zwykłego trybu. Celem badania jest uchwycenie typowego stanu, a nie najlepszego czy najgorszego.

Optymalny czas poboru to poranek, mniej więcej od 7 do 10. Osoby pracujące na nocnych zmianach powinny uzgodnić z lekarzem czas badania z uwzględnieniem własnego trybu snu i żywienia, aby odstęp bez jedzenia był wystarczający.

Jedzenie, alkohol i suplementy

Alkohol to jeden z najsilniejszych stymulatorów syntezy trójglicerydów w wątrobie. Nawet umiarkowane spożycie w przededniu może podnieść wynik, a u osób ze skłonnością do hipertriglicerydemii — wielokrotnie. Radzimy zrezygnować z alkoholu co najmniej na 48–72 godziny przed badaniem.

Cukry proste, zwłaszcza fruktoza w słodkich napojach, sokach i deserach, stymulują wątrobową lipogenezę. Dieta wysokowęglowodanowa w przededniu może podnieść trójglicerydy nie mniej niż tłuste jedzenie. Z kolei bardzo niskowęglowodanowe schematy żywienia często je obniżają, więc gwałtowna zmiana diety przed badaniem zniekształca obraz w obie strony.

Co do suplementów: kwasy tłuszczowe omega-3 (EPA i DHA) w wysokich dawkach obniżają trójglicerydy i efekt ten wykorzystuje się w medycynie. Jeśli przyjmujecie je stale — kontynuujcie i poinformujcie lekarza. Jeśli planujecie ocenić efekt, oddajcie badanie kontrolne nie wcześniej niż po 6–8 tygodniach regularnego przyjmowania.

Leki także mają znaczenie. Trójglicerydy mogą podnosić kortykosteroidy, estrogeny w postaci doustnej, retinoidy, niektóre leki przeciwpsychotyczne, diuretyki tiazydowe i beta-blokery; obniżać — fibraty, statyny, omega-3. Nie wolno samodzielnie odstawiać przepisanych leków, wystarczy wskazać je w skierowaniu.

Trening, gliceryna i pułapki laboratoryjne

Jeden intensywny lub długi trening aktywuje lipolizę i zmienia metabolizm trójglicerydów przez kilka kolejnych godzin, a nawet dobę. Regularna aktywność aerobowa w perspektywie długoterminowej obniża trójglicerydy, ale pojedyncza „zabójcza” sesja w przededniu czyni wynik nietypowym. Dlatego na 24–48 godzin przed badaniem lepiej ograniczyć się do lekkiej aktywności.

Specyficzna dla sportowców pułapka to gliceryna. Większość laboratoriów oznacza trójglicerydy metodą enzymatyczną, która faktycznie mierzy glicerynę po rozszczepieniu trójglicerydów. Wolną glicerynę we krwi, na przykład po przyjęciu suplementów glicerynowych na „pompę” lub hiperhydratację, analizator może odebrać jako trójglicerydy i wynik będzie fałszywie zawyżony.

Inna pułapka laboratoryjna to lipemia. Jeśli trójglicerydy są bardzo wysokie, surowica staje się mętna, „mleczna”. Utrudnia to pomiary optyczne innych wskaźników, więc czasami laboratorium prosi o ponowne oddanie krwi po głodzeniu. Taka sytuacja sama w sobie jest już ważnym znaleziskiem diagnostycznym.

Wreszcie stany ostre. Infekcje, urazy i procesy zapalne zmieniają metabolizm lipidów, a trójglicerydy podczas sepsy lub ciężkiej choroby mogą rosnąć. Planowe badanie lepiej przenieść na czas po całkowitym wyzdrowieniu.

Jak czytać wynik

Dla badania na czczo za optymalny uznaje się poziom trójglicerydów poniżej 1,7 mmol/l (150 mg/dl). Dla badania po jedzeniu konsensus z 2016 roku proponuje uznawać za podwyższony poziom od 2,0 mmol/l (175 mg/dl). Dlatego na formularzu ważne jest, aby widzieć, jak dokładnie oddawano krew, i warto o tym poinformować lekarza.

Umiarkowanie podwyższone trójglicerydy często są markerem insulinooporności, nadmiaru kalorii, alkoholu lub małej aktywności, a także wiążą się z podwyższonym ryzykiem sercowo-naczyniowym. Bardzo wysokie wartości, mniej więcej powyżej 10 mmol/l, wiążą się z ryzykiem ostrego zapalenia trzustki i wymagają pilnej uwagi lekarza.

Kiedy powtórnie oddać badanie:

• jeśli wynik po jedzeniu przekracza 5 mmol/l — powtórzyć na czczo;
• po zmianie żywienia lub rozpoczęciu leczenia — po 6–8 tygodniach;
• jeśli badanie oddano podczas choroby lub po uczcie — po unormowaniu trybu.

Trójglicerydy wpływają także na obliczenie cholesterolu LDL według wzoru Friedewalda. Przy wysokich wartościach obliczenie staje się niedokładne, dlatego lekarz może zaproponować bezpośrednie LDL lub oznaczenie apolipoproteiny B.

Wnioski redakcji

Trójglicerydy to najbardziej „kapryśny” wskaźnik lipidogramu: ich poziom zależy od ostatniego posiłku, alkoholu, niedawnych treningów, a nawet od suplementów z gliceryną.

Dla dokładnego badania trzymajcie się prostego standardu: 10–12 godzin bez jedzenia, bez alkoholu 2–3 doby, zwykła dieta i bez ciężkich obciążeń w przededniu.

Jeśli wynik jest wysoki, nie wyciągajcie pochopnych wniosków — najpierw upewnijcie się, że przygotowanie było prawidłowe, a w razie potrzeby powtórzcie badanie.

Redakcja zaleca również przeczytanie naszych materiałów o przygotowaniu do badania HDL i LDL, o apolipoproteinie B oraz o glukozie na czczo jako markerze metabolizmu węglowodanów.

Bibliografia

1. Nordestgaard BG, Langsted A, Mora S, et al. Fasting is not routinely required for determination of a lipid profile: clinical and laboratory implications including flagging at desirable concentration cut-points. Eur Heart J. 2016;37(25):1944–1958.
2. Miller M, Stone NJ, Ballantyne C, et al. Triglycerides and cardiovascular disease: a scientific statement from the American Heart Association. Circulation. 2011;123(20):2292–2333.
3. Mach F, Baigent C, Catapano AL, et al. 2019 ESC/EAS Guidelines for the management of dyslipidaemias. Eur Heart J. 2020;41(1):111–188.
4. Kolovou GD, Mikhailidis DP, Kovar J, et al. Assessment and clinical relevance of non-fasting and postprandial triglycerides: an expert panel statement. Curr Vasc Pharmacol. 2011;9(3):258–270.
5. Friedewald WT, Levy RI, Fredrickson DS. Estimation of the concentration of low-density lipoprotein cholesterol in plasma, without use of the preparative ultracentrifuge. Clin Chem. 1972;18(6):499–502.
6. Rifai N, Horvath AR, Wittwer CT (eds). Tietz Textbook of Clinical Chemistry and Molecular Diagnostics. 6th ed. Elsevier; 2018.