Oksandrolon i psychika: nastrój, agresja, sen

O oksandrolonie często mówi się jako o sterydzie, który „nie uderza do głowy”. Skąd wzięło się to wyobrażenie, na ile odpowiada ono danym i jakie efekty psychiczne opisano dla androgenów w ogóle, a dla oksandrolonu w szczególności? Redakcja przeanalizowała nastrój, agresję, sen i ryzyko uzależnienia, opierając się na badaniach klinicznych i oficjalnych ulotkach.

Jak androgeny wpływają na mózg

Receptory androgenowe znajdują się nie tylko w mięśniach, lecz także w wielu obszarach mózgu: ciele migdałowatym, podwzgórzu, hipokampie, korze przedczołowej. Struktury te odpowiadają za reakcje emocjonalne, motywację, pamięć i kontrolę zachowania. Dlatego każdy androgen przenikający do mózgu może potencjalnie wpływać na stan psychiczny.

Testosteron działa na mózg zarówno bezpośrednio, jak i poprzez swoje metabolity: estradiol (powstający przy udziale aromatazy) oraz dihydrotestosteron. Oksandrolon jest pochodną dihydrotestosteronu, nie ulega aromatyzacji do estrogenów i nie jest przekształcany przez 5α-reduktazę. Jego efekty ośrodkowe realizują się więc głównie poprzez receptory androgenowe.

Ta cecha to jedna z przyczyn, dla których oksandrolon uważa się za „łagodniejszy” z punktu widzenia psychiki w porównaniu z testosteronem w wysokich dawkach. Trzeba jednak podkreślić: bezpośrednich badań porównawczych efektów psychicznych oksandrolonu i innych androgenów w dawkach nadfizjologicznych praktycznie nie ma. Wyobrażenie o „łagodności” opiera się w dużej mierze na doświadczeniu i ekstrapolacjach.

Poza działaniem bezpośrednim lek wpływa na psychikę pośrednio: poprzez tłumienie własnego testosteronu, zmiany lipidów i samopoczucia, a także poprzez psychologiczne oczekiwania człowieka. Efekt „przyjąłem lek i czuję się silniejszy” częściowo ma pochodzenie psychologiczne, a nie farmakologiczne.

Nastrój i sfera emocjonalna

W ulotce oksandrolonu wśród działań niepożądanych ze strony ośrodkowego układu nerwowego wymieniono uzależnienie, pobudzenie, bezsenność, depresję i zmiany libido. Lista ta jest typowa dla całej klasy sterydów anabolicznych i odzwierciedla zarówno obserwacje kliniczne, jak i zgłoszenia porejestracyjne.

W badaniach medycznych oksandrolonu — przy ciężkich oparzeniach, utracie masy ciała związanej z HIV, u osób starszych — psychiatryczne działania niepożądane nie należały do głównych problemów zgłaszanych przez autorów. Badania te nie były jednak projektowane do szczegółowej oceny psychiki, a uczestnicy otrzymywali dawki terapeutyczne pod nadzorem medycznym.

Dla androgenów w dawkach nadfizjologicznych obraz jest inny. W randomizowanym badaniu z kontrolą placebo Pope’a i wsp. (2000) zdrowi mężczyźni otrzymywali wysokie dawki cypionianu testosteronu. U większości uczestników nie było istotnych zmian, ale u niewielkiej części rozwijały się wyraźne objawy hipomaniakalne, co świadczy o znacznej indywidualnej wrażliwości.

Przegląd systematyczny Piacentino i wsp. (2015) wiąże stosowanie sterydów anabolicznych u sportowców z podwyższoną częstością objawów depresyjnych, lękowych i hipomaniakalnych. Autorzy podkreślają dwukierunkowy związek: osoby o pewnych cechach psychologicznych częściej sięgają po sterydy, a sterydy z kolei mogą nasilać te cechy.

Agresja i impulsywność

Temat „sterydowej furii” jest popularny w mediach, ale obraz naukowy jest bardziej zniuansowany. Badania kontrolowane z wysokimi dawkami testosteronu pokazują, że średnio zmiany agresywności są umiarkowane, ale u poszczególnych osób mogą być wyraźne. Średnie liczby nie odzwierciedlają ryzyka dla konkretnego człowieka.

Oksandrolon nie ulega aromatyzacji, a część reakcji agresywnych w modelach zwierzęcych wiąże się właśnie z sygnalizacją estrogenową w mózgu. Na tym opierają się przypuszczenia o mniejszej „agresywności” oksandrolonu. Jednak, jak już zaznaczono, bezpośrednia baza dowodowa u ludzi dla tego twierdzenia jest ograniczona.

Realną rolę odgrywa kontekst: połączenie kilku leków, stymulanty, alkohol, niedosypianie i restrykcyjne diety znacznie silniej wpływają na kontrolę emocjonalną niż jakikolwiek pojedynczy lek. W praktyce sportowej oksandrolon rzadko stosuje się w izolacji, co utrudnia ocenę jego własnego wkładu.

Przegląd Endocrine Society (Pope i wsp., 2014) zaznacza, że część osób stosujących sterydy anaboliczne ma wyższy poziom impulsywności i ryzykownych zachowań jeszcze przed rozpoczęciem stosowania. Leki mogą wzmacniać te cechy, ale rzadko tworzą je „od zera”.

Sen i oddychanie nocne

Bezsenność wymieniono w ulotce oksandrolonu jako możliwe działanie niepożądane. Osoby stosujące androgeny nierzadko opisują trudności z zasypianiem, płytki sen i wczesne przebudzenia. Mechanizmy nie są do końca poznane, ale wiąże się je z pobudzającym działaniem androgenów na OUN i zmianami nocnego rytmu hormonalnego.

Osobne zagadnienie to obturacyjny bezdech senny. Wytyczne kliniczne Endocrine Society dotyczące terapii testosteronem (Bhasin i wsp., 2018) zaznaczają, że nieleczona ciężka postać bezdechu sennego jest przeciwwskazaniem do rozpoczęcia leczenia testosteronem, ponieważ androgeny mogą pogarszać oddychanie nocne.

Danych dotyczących bezpośrednio oksandrolonu i bezdechu jest niewiele, jednak ogólna logika klasy ma zastosowanie: osoby z chrapaniem, nadmierną masą ciała i sennością w ciągu dnia powinny szczególnie uważnie podchodzić do jakichkolwiek androgenów i w razie potrzeby przechodzić badanie snu.

Zaburzony sen sam w sobie pogarsza nastrój, zwiększa drażliwość i obniża zdolność kontrolowania impulsów. Dlatego część „psychicznych” działań niepożądanych może w rzeczywistości być następstwem niedosypiania, co zamyka błędne koło.

• stała drażliwość lub wybuchy gniewu, które zauważają bliscy;
• bezsenność ponad dwa tygodnie;
• trwale obniżony nastrój lub utrata zainteresowania zwykłymi sprawami;
• głośne chrapanie z przerwami w oddychaniu, senność w ciągu dnia;
• myśli o samookaleczeniu — powód, by natychmiast szukać pomocy.

Odstawienie, uzależnienie i kiedy szukać pomocy

Po zaprzestaniu przyjmowania androgenów własny układ hormonalny nie odbudowuje się od razu. W tym okresie testosteron może być poniżej normy, co objawia się zmęczeniem, apatią, obniżeniem libido i nastroju. Kanayama i wsp. (2008) opisują objawy depresyjne po odstawieniu jako jedno z ważnych długotrwałych następstw.

Około jednej trzeciej osób regularnie stosujących sterydy anaboliczne, według szacunków przeglądów, może rozwinąć uzależnienie — stan, w którym człowiek kontynuuje przyjmowanie mimo szkodliwych następstw (Kanayama i wsp., 2009). Do powstania uzależnienia przyczyniają się zarówno nieprzyjemne objawy odstawienia, jak i psychologiczne przywiązanie do „idealnego” ciała.

Oksandrolon nierzadko wybiera się jako „pierwszy” steryd właśnie ze względu na reputację łagodnego leku. Stwarza to ryzyko, że człowiek nie doceni aspektu psychologicznego i nie zauważy stopniowego kształtowania się uzależnienia czy zmian w zachowaniu.

Objawy psychiczne na tle stosowania lub po stosowaniu androgenów poddają się leczeniu. Ważne, by szczerze opowiedzieć lekarzowi o przyjętych substancjach: pomaga to prawidłowo ocenić stan i dobrać terapię, a nie szukać przyczyn tam, gdzie ich nie ma.

Wnioski redakcji

Oksandrolon działa na mózg poprzez receptory androgenowe, nie ulega aromatyzacji i uważany jest za mniej „psychoaktywny” niż wysokie dawki testosteronu, ale bezpośrednia baza dowodowa dla tego twierdzenia jest ograniczona.

Ulotka leku opisuje pobudzenie, bezsenność, depresję i zmiany libido; badania z androgenami pokazują dużą indywidualną zmienność reakcji.

Najbardziej wrażliwe okresy to połączenie kilku substancji, niedosypianie i etap po odstawieniu, gdy na pierwszy plan wysuwają się niedobór hormonalny i ryzyko uzależnienia.

Redakcja zaleca również zapoznanie się z naszymi materiałami o oksandrolonie i płodności męskiej, o jego interakcji z alkoholem i lekami oraz o odbudowie układu hormonalnego po sterydach anabolicznych.

Bibliografia

1. Pope HG Jr, Kouri EM, Hudson JI. Effects of supraphysiologic doses of testosterone on mood and aggression in normal men: a randomized controlled trial. Arch Gen Psychiatry. 2000;57(2):133–140.
2. Piacentino D, Kotzalidis GD, Del Casale A, et al. Anabolic-androgenic steroid use and psychopathology in athletes. A systematic review. Curr Neuropharmacol. 2015;13(1):101–121.
3. Kanayama G, Hudson JI, Pope HG Jr. Long-term psychiatric and medical consequences of anabolic-androgenic steroid abuse: a looming public health concern? Drug Alcohol Depend. 2008;98(1–2):1–12.
4. Kanayama G, Brower KJ, Wood RI, Hudson JI, Pope HG Jr. Anabolic-androgenic steroid dependence: an emerging disorder. Addiction. 2009;104(12):1966–1978.
5. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
6. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
7. Oxandrin (oxandrolone tablets, USP). Prescribing information. U.S. Food and Drug Administration.