Metasteron (superdrol) i płodność męska

Gdy mówi się o ryzyku metasteronu (superdrolu), najczęściej wspomina się o wątrobie. Ale nie mniej poważne następstwo dotyczy układu rozrodczego: każdy egzogenny androgen jest w stanie przejściowo lub trwale zaburzyć wytwarzanie plemników. Redakcja wyjaśnia, jak to się dzieje, od czego zależy odbudowa i kiedy potrzebny jest androlog.

Jak regulowana jest płodność męska

Wytwarzanie plemników kontroluje oś hormonalna „podwzgórze–przysadka–jądra”. Podwzgórze impulsowo wydziela gonadoliberynę (GnRH), która pobudza przysadkę do wydzielania dwóch hormonów: luteinizującego (LH) i folikulotropowego (FSH).

LH działa na komórki Leydiga w jądrach, zmuszając je do wytwarzania testosteronu. FSH działa na komórki Sertolego, które „obsługują” spermatogenezę. Do prawidłowego dojrzewania plemników potrzebne jest bardzo wysokie stężenie testosteronu wewnątrz jądra — wielokrotnie wyższe niż we krwi.

System działa na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego. Gdy androgenów we krwi jest wystarczająco, podwzgórze i przysadka zmniejszają wytwarzanie GnRH, LH i FSH. Tak organizm utrzymuje równowagę.

Cykl powstawania plemnika od komórki macierzystej do dojrzałej postaci trwa około dwóch i pół miesiąca. Dlatego wszelkie zmiany w spermiogramie pojawiają się i znikają z opóźnieniem względem zdarzeń hormonalnych.

Co metasteron robi z osią hormonalną

Metasteron to silny agonista receptorów androgenowych. Dla podwzgórza i przysadki wygląda jak nadmiar androgenów, więc system odpowiada zgodnie z oczekiwaniami: obniża wydzielanie GnRH, LH i FSH. To typowa właściwość wszystkich sterydów anaboliczno-androgennych, opisana w przeglądzie Rahnemy i współautorów (2014).

Ważny szczegół: metasteron nie przekształca się w testosteron i nie może go zastąpić wewnątrz jądra. Gdy LH spada, własne wytwarzanie testosteronu przez komórki Leydiga gwałtownie się zmniejsza, a wewnątrzjądrowe stężenie hormonu obniża się do poziomów niewystarczających dla spermatogenezy.

W efekcie tworzy się paradoksalny obraz: we krwi krąży silny syntetyczny androgen, a własnego testosteronu jest mało. Standardowe badanie testosteronu całkowitego w takiej sytuacji pokazuje niskie wartości, ponieważ metody laboratoryjne nie mierzą metasteronu.

Ponieważ metasteronu nigdy nie badano klinicznie, dokładnych danych o głębokości i szybkości tłumienia właśnie przez niego nie ma. Ale farmakologia podpowiada, że doustny steryd 17α-alkilowany o wysokiej aktywności androgennej jest w stanie całkowicie stłumić LH i FSH w krótkim czasie.

Spermatogeneza pod tłumieniem

Bez FSH i wysokiego wewnątrzjądrowego testosteronu spermatogeneza spowalnia, aż do całkowitego zatrzymania. Człowiek może tego nie zauważać: ejakulacja jest zachowana, ale liczba i jakość plemników gwałtownie spadają.

Badanie Knutha i współautorów (1989), w którym przebadano kulturystów stosujących sterydy anaboliczne, wykazało wysoką częstość oligozoospermii (obniżonego stężenia plemników) i azoospermii (ich całkowitego braku), a także zaburzenia ruchliwości i morfologii. Przegląd de Souzy i Hallaka (2011) potwierdził, że sterydy są jedną z częstych i niedocenianych przyczyn męskiej niepłodności.

Zewnętrzną oznaką tłumienia jest zmniejszenie objętości jąder. Odzwierciedla ono zmniejszenie masy nabłonka plemnikotwórczego i zwykle jest częściowo odwracalne po przywróceniu stymulacji hormonalnej.

Kolejny problem to następstwa dla funkcji seksualnej po odstawieniu. Gdy metasteron jest wydalany, a własny testosteron jeszcze się nie odbudował, mogą obniżać się libido i erekcja, pojawiać się zmęczenie i obniżony nastrój.

Odbudowa: terminy i czynniki

U większości mężczyzn po rezygnacji ze sterydów anabolicznych oś stopniowo się odbudowuje, ale terminy są bardzo różne — od kilku miesięcy do roku i dłużej. Ponieważ cykl spermatogenezy zajmuje około 2,5 miesiąca, nawet po unormowaniu hormonów spermiogram poprawia się nie od razu.

Badanie Kanayamy i współautorów (2015) wykazało, że u części byłych użytkowników sterydów hipogonadyzm utrzymuje się długo po odstawieniu. Autorzy nazwali ten problem niedocenianym. Ryzyko długotrwałego tłumienia rośnie z czasem trwania i liczbą epizodów stosowania.

Na odbudowę wpływa kilka czynników:

• ogólny czas trwania i powtarzalność stosowania androgenów;
• wiek i wyjściowy stan układu rozrodczego;
• połączenie kilku leków hormonalnych;
• choroby współistniejące, masa ciała, sen, spożywanie alkoholu;
• obecność żylaków powrózka nasiennego lub innych wcześniej istniejących problemów urologicznych.

Samodzielne próby „zrestartowania” osi lekami bez badania mogą maskować problem i odsuwać w czasie właściwe leczenie. Kwestię farmakologicznej stymulacji rozstrzyga wyłącznie lekarz na podstawie wyników badań.

Badania i pomoc androloga

Jeśli para planuje dziecko, a mężczyzna wcześniej stosował metasteron lub inne sterydy, zacząć warto od wizyty u androloga lub lekarza medycyny rozrodu. Podstawowe badanie obejmuje LH, FSH, testosteron całkowity, estradiol, prolaktynę i spermiogram.

Spermiogram ocenia się według standardów Światowej Organizacji Zdrowia (podręcznik WHO, wydanie 6., 2021). Jedno badanie nie daje ostatecznej odpowiedzi: wyniki wahają się, dlatego zwykle powtarza się je po kilku tygodniach.

Lekarz ocenia także objętość jąder, wykonuje USG moszny, a w razie potrzeby — dodatkowe badania. Po odstawieniu sterydów zaleca się obserwację dynamiczną, ponieważ sytuacja może zmieniać się miesiącami.

Jeśli odbudowa nie następuje, współczesna medycyna rozrodu dysponuje metodami stymulacji spermatogenezy i technikami wspomaganego rozrodu. Ale ich skuteczność jest większa, gdy zgłosić się w porę i szczerze opowiedzieć lekarzowi o zastosowanych substancjach.

Wnioski redakcji

Metasteron, jak i inne sterydy anaboliczne, tłumi oś podwzgórze–przysadka–jądra i może wywołać przejściową niepłodność aż do azoospermii.

Odbudowa w większości przypadków jest możliwa, ale trwa miesiącami, a u części mężczyzn hipogonadyzm utrzymuje się długo.

Planując rodzicielstwo, lepiej zwrócić się do androloga zawczasu i przejść badanie, niż polegać na samodzielnych schematach.

Na ten temat radzimy również nasze materiały o odbudowie organizmu po metasteronie, o wpływie leku na prostatę oraz o jego metabolizmie w organizmie.

Bibliografia

1. Rahnema CD, Lipshultz LI, Crosnoe LE, et al. Anabolic steroid-induced hypogonadism: diagnosis and treatment. Fertil Steril. 2014;101(5):1271–1279.
2. de Souza GL, Hallak J. Anabolic steroids and male infertility: a comprehensive review. BJU Int. 2011;108(11):1860–1865.
3. Knuth UA, Maniera H, Nieschlag E. Anabolic steroids and semen parameters in bodybuilders. Fertil Steril. 1989;52(6):1041–1047.
4. Kanayama G, Hudson JI, DeLuca J, et al. Prolonged hypogonadism in males following withdrawal from anabolic-androgenic steroids: an under-recognized problem. Addiction. 2015;110(5):823–831.
5. World Health Organization. WHO laboratory manual for the examination and processing of human semen. 6th ed. Geneva: WHO; 2021.
6. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.