Oksymetolon a układ kostno-stawowy

O oksymetolonie często mówi się jako o leku, który „pomaga stawom” dzięki zatrzymywaniu płynu. Jednocześnie w medycynie sportowej gromadzą się obserwacje zerwań ścięgien u osób stosujących sterydy anaboliczne. Redakcja przeanalizowała, co wiadomo o wpływie androgenów, a w szczególności oksymetolonu, na kości, strefy wzrostu, ścięgna i stawy.

Androgeny i tkanka kostna

Kość to żywa tkanka, która nieustannie się przebudowuje: osteoklasty niszczą starą substancję kostną, osteoblasty tworzą nową. Hormony płciowe regulują tę równowagę. U mężczyzn zarówno testosteron, jak i estradiol (powstający z testosteronu) są ważne dla utrzymania gęstości mineralnej kości.

Androgeny stymulują periostalne narastanie kości — zwiększenie jej zewnętrznej średnicy. Właśnie dlatego u mężczyzn kości są zwykle szersze i mocniejsze. Estrogeny z kolei hamują resorpcję kości. Mężczyźni z niedoborem działania estrogenowego mają niską gęstość kości nawet przy prawidłowym testosteronie.

Oksymetolon to pochodna dihydrotestosteronu, która nie przekształca się w estradiol przez aromatazę w klasycznym rozumieniu. Dlatego jego wpływ na kości realizuje się głównie poprzez receptory androgenowe. Sterydy anaboliczne w przeszłości badano jako środki do leczenia osteoporozy, ale we współczesnych wytycznych nie są lekami z wyboru ze względu na działania niepożądane.

Wpływ pośredni również istnieje: wzrost masy i siły mięśni tworzy większe obciążenie mechaniczne kości, co samo w sobie stymuluje jej wzmocnienie. Ale w przypadku androgenów egzogennych jest i druga strona — tłumienie własnego testosteronu, a więc i estradiolu, po odstawieniu, co może być niekorzystne dla kości w okresie odbudowy.

Strefy wzrostu: ryzyko dla nastolatków

U dzieci i nastolatków kości długie rosną dzięki chrzęstnym płytkom wzrostu (strefom nasadowym). Hormony płciowe w okresie dojrzewania najpierw przyspieszają wzrost, a potem powodują zamknięcie tych stref. Po zamknięciu wzrost na długość ustaje na zawsze.

Ulotka oksymetolonu zawiera wyraźne ostrzeżenie: androgeny mogą przyspieszać dojrzewanie kości nieproporcjonalnie do wzrostu liniowego, co może zmniejszyć końcowy wzrost dziecka. Dlatego podczas zastosowania medycznego u dzieci (na przykład przy niektórych niedokrwistościach) zaleca się kontrolę wieku kostnego radiologicznie.

Ryzyko to jest głównym argumentem przeciwko jakiemukolwiek pozamedycznemu stosowaniu sterydów anabolicznych przez nastolatków. Utrata potencjału wzrostu jest nieodwracalna i żadne późniejsze działania jej nie zrekompensują. Ponadto u nastolatków androgeny zaburzają kształtowanie się własnego układu hormonalnego.

W medycynie oksymetolon stosowano przy niedokrwistości aplastycznej i niedokrwistości Fanconiego, w tym u dzieci, gdy inne opcje leczenia były ograniczone. To przykład sytuacji, gdy ryzyko dla wzrostu świadomie waży się wobec ryzyka ciężkiej choroby krwi, a decyzję podejmuje hematolog.

Ścięgna: dysproporcja siły i wytrzymałości

Ścięgna przekazują siłę od mięśnia do kości. Adaptują się do obciążeń znacznie wolniej niż mięśnie, ponieważ mają mniejsze ukrwienie i wolniejszy metabolizm kolagenu. Nawet przy zwykłych treningach tworzy to „okno wrażliwości”, a przy szybkim wzroście siły pod działaniem androgenów dysproporcja staje się jeszcze większa.

Badanie Kanayamy i współautorów (2015) porównało doświadczonych sportowców dyscyplin siłowych stosujących sterydy anaboliczne z tymi, którzy ich nie stosowali. W grupie użytkowników zerwania ścięgien zdarzały się częściej, zwłaszcza zerwania ścięgien kończyn górnych — bicepsa, tricepsa, mięśnia piersiowego.

Są też dane o zmianach samej tkanki. W pracy Seynnesa i współautorów (2013) u sportowców siłowych stosujących sterydy anaboliczne ścięgna rzepki były sztywniejsze niż u tych, którzy trenowali bez nich. Zwiększona sztywność może być adaptacją, ale teoretycznie obniża też zdolność ścięgna do pochłaniania obciążenia udarowego.

Oksymetolon wiąże się z szybkim wzrostem masy ciała i wskaźników siłowych w krótkim czasie. Właśnie taka dynamika, zgodnie z logiką opisanych badań, najbardziej podnosi ryzyko: mięsień jest już zdolny rozwinąć siłę, do której ścięgno jeszcze się nie zaadaptowało.

Mit o „smarowaniu stawów”

W środowisku kulturystyki rozpowszechnione jest przekonanie, że oksymetolon „smaruje stawy” dzięki zatrzymywaniu płynu i dlatego znosi ból. Badań naukowych, które potwierdzałyby poprawę stanu chrząstki stawowej czy płynu maziowego pod działaniem oksymetolonu, redakcja nie znalazła.

Subiektywne zmniejszenie bólu stawów może mieć inne wyjaśnienia: zmianę ogólnego samopoczucia, wpływ na ośrodkowy układ nerwowy, efekt oczekiwania. Zatrzymanie płynu w tkankach nie jest równoznaczne ze „smarowaniem” stawu — płyn maziowy powstaje i jest regulowany przez inne mechanizmy.

Niebezpieczeństwo mitu polega na tym, że ból to sygnał ochronny. Jeśli człowiek odczuwa mniej dyskomfortu, może trenować z ciężarami, do których ścięgna i więzadła nie są gotowe, albo ignorować początek urazu. Połączenie maskowania bólu z szybkim wzrostem siły to właśnie ten scenariusz, który wiąże się z zerwaniami.

Warto też pamiętać, że szybki przyrost masy ciała sam w sobie zwiększa obciążenie stawów kolanowych i biodrowych. Dla osób z już istniejącymi problemami stawów to dodatkowy argument za ostrożnością.

Profilaktyka urazów i badania

Niezależnie od tego, czy człowiek stosuje jakiekolwiek leki, podstawowe zasady profilaktyki urazów narządu ruchu są takie same. Są one szczególnie ważne w okresach szybkiego wzrostu wskaźników siłowych:

• stopniowe zwiększanie ciężarów roboczych bez gwałtownych skoków;
• staranna rozgrzewka i kontrola techniki, zwłaszcza w wyciskaniach i ciągach;
• uwaga na miejscowy ból w miejscach przyczepu ścięgien;
• wystarczający odpoczynek między treningami jednej grupy mięśniowej;
• zgłoszenie się do lekarza sportowego przy bólu, który nie ustępuje.

Nagły ból z uczuciem „kliknięcia” lub „rozerwania” podczas ćwiczenia, pojawienie się deformacji mięśnia, siniaka lub utrata siły to oznaki możliwego zerwania ścięgna. Niektóre zerwania, na przykład dystalnego ścięgna bicepsa, lepiej operować w pierwszych tygodniach, więc zwlekanie pogarsza wynik.

Do oceny tkanki kostnej u dorosłych stosuje się densytometrię (DXA). Jej zasadność u młodych mężczyzn określa lekarz — na przykład przy długotrwałym hipogonadyzmie po odstawieniu androgenów lub obecności innych czynników ryzyka osteoporozy.

Obrazowanie ścięgien i stawów — USG lub MRI — pozwala wykryć tendinopatie i częściowe zerwania jeszcze przed całkowitym zerwaniem. Odpowiednio wczesna diagnostyka pozwala zmienić plan treningowy i uniknąć długotrwałej rehabilitacji.

Wnioski redakcji

Androgeny wpływają na kości przeważnie korzystnie, ale dla nastolatków oksymetolon jest niebezpieczny przedwczesnym zamknięciem stref wzrostu — jest to wprost zaznaczone w ulotce.

Dla dorosłych głównym ryzykiem układu ruchu są ścięgna. Badania pokazują częstsze zerwania u użytkowników sterydów anabolicznych, prawdopodobnie z powodu dysproporcji między szybkim wzrostem siły a wolną adaptacją tkanki łącznej.

Wyobrażenie o „smarowaniu stawów” nie ma potwierdzenia naukowego, a maskowanie bólu może sprzyjać urazom.

Polecamy również nasze materiały o odbudowie organizmu po oksymetolonie, o jego interakcji z lekami oraz o płodności męskiej.

Bibliografia

1. Kanayama G, DeLuca J, Meehan WP 3rd, et al. Ruptured tendons in anabolic-androgenic steroid users: a cross-sectional cohort study. Am J Sports Med. 2015;43(11):2638–2644.
2. Seynnes OR, Kamandulis S, Kairaitis R, et al. Effect of androgenic-anabolic steroids and heavy strength training on patellar tendon morphological and mechanical properties. J Appl Physiol. 2013;115(1):84–89.
3. Anadrol-50 (oxymetholone) tablets. Prescribing information. U.S. Food and Drug Administration.
4. Pope HG Jr, Wood RI, Rogol A, et al. Adverse health consequences of performance-enhancing drugs: an Endocrine Society scientific statement. Endocr Rev. 2014;35(3):341–375.
5. Finkelstein JS, Lee H, Leder BZ, et al. Gonadal steroid–dependent effects on bone turnover and bone mineral density in men. J Clin Invest. 2016;126(3):1114–1125.
6. Kicman AT. Pharmacology of anabolic steroids. Br J Pharmacol. 2008;154(3):502–521.